Wat houdt het voorstel van de Europese Commissie voor een klimaatdoel in 2040 in, en wat betekent dit voor Nederland en Europa?

Inleiding: context en hoofdvraag

In juli 2025 presenteerde de Europese Commissie een voorstel voor een nieuw klimaatdoel in 2040: een reductie van netto broeikasgasemissies met 90% ten opzichte van 1990. Dit voorstel vormt een cruciale tussenstap op weg naar volledige klimaatneutraliteit in 2050 en heeft grote gevolgen voor overheden, bedrijven én burgers. In dit artikel wordt uitgelegd wat het voorstel inhoudt, waarom de EU voor deze koers kiest, hoe het doel bereikt moet worden, welke kansen en uitdagingen het biedt en wat dit concreet betekent voor Nederland.

Hoofd- en deelvragen:

1. Wat houdt het Europese klimaatdoel 2040 precies in, en hoe wordt dit juridisch vastgelegd?
2. Waarom kiest de EU voor deze ambitieuze doelstelling?
3. Welke strategieën en instrumenten wil de Commissie inzetten om het doel te behalen?
4. Welke gevolgen en uitdagingen brengt dit met zich mee – in het bijzonder voor Nederland?
5. Wat zijn de vervolgstappen en discussiepunten voor de komende tijd?

1. Wat houdt het Europese klimaatdoel 2040 precies in?

Het voorstel van de Europese Commissie stelt een bindend EU-breed doel: in 2040 moeten de netto uitstoot van broeikasgassen met 90% zijn teruggebracht ten opzichte van 1990. Dit doel wordt juridisch vastgelegd door een aanpassing van de Europese Klimaatwet (Regulation (EU) 2021/1119), zodat het een wettelijke verplichting wordt voor alle lidstaten.

De netto-uitstoot betreft de totale uitstoot van broeikasgassen, minus de hoeveelheid die wordt vastgelegd door natuurlijke en technologische oplossingen (zoals bossen, bodems, CO₂-afvang en -opslag). Voor de EU betekent dit: van circa 4,9 miljard ton CO₂-equivalent in 1990 naar maximaal 490 miljoen ton in 2040.

Het 2040-doel volgt logisch op het huidige tussendoel van -55% in 2030 en bereidt de weg voor volledige klimaatneutraliteit in 2050. De EU wil hiermee laten zien dat ze haar afspraken onder het Akkoord van Parijs serieus neemt, en wil richting geven aan nationale en sectorale plannen in de lidstaten.

Juridisch kader en internationale context

• Het doel wordt onderdeel van de Europese Klimaatwet.
• Er is samenhang met het Akkoord van Parijs: de EU zet hiermee haar “Nationally Determined Contribution” (NDC) scherp neer voor de periode tot 2050.
• De Commissie baseert haar voorstel op het advies van de Europese Wetenschappelijke Adviesraad voor Klimaatverandering (ESABCC) en het IPCC.

2. Waarom kiest de EU hiervoor?

Wetenschappelijke en beleidsmatige onderbouwing

• Noodzaak om de opwarming tot 1,5°C te beperken: Uit rapporten van het IPCC en de ESABCC blijkt dat er snelle, diepe emissiereducties nodig zijn om onder de kritieke grens van 1,5°C te blijven.
• Concurrentiekracht en innovatie: Door de lat hoog te leggen, stimuleert de EU innovatie en investeringen in schone technologie. Dit vergroot de Europese strategische autonomie en versterkt de concurrentiepositie van de industrie.
• Energiezekerheid: Minder afhankelijkheid van fossiele importen draagt bij aan stabiliteit en voorspelbaarheid op lange termijn.
• Structureel lagere energieprijzen: De Commissie stelt dat het reduceren van de afhankelijkheid van fossiele energie de Europese economie uiteindelijk efficiënter en goedkoper maakt.
• Just transition: Het klimaatbeleid moet rechtvaardig zijn, zonder dat specifieke regio’s, sectoren of bevolkingsgroepen onevenredig worden geraakt. Hiervoor zijn steunmaatregelen en fondsen aangekondigd (o.a. het Sociaal Klimaatfonds).

Economische en geopolitieke voordelen

• Groene groei: De Europese Commissie ziet decarbonisatie als een motor voor economische groei en werkgelegenheid, zeker in een wereld waar groene technologie een groeiende markt is.
• Versterken van de Europese industrie: Het klimaatdoel is nadrukkelijk ingebed in de bredere Clean Industrial Deal van de EU. Deze deal moet niet alleen leiden tot CO₂-neutraliteit, maar ook zorgen voor hoogwaardige werkgelegenheid en een aantrekkelijk investeringsklimaat voor schone technologie.
• Toekomstige wetgeving: Later in 2025 komt de Commissie met een aanvullend wetsvoorstel: de Industrial Carbon Management Strategy, waarin afvang, gebruik en opslag van koolstof centraal staan.

3. Hoe denkt de EC dit doel te halen?

Sectoroverstijgende aanpak

De Commissie kiest nadrukkelijk voor een technologie-neutraal en sectoroverstijgend beleid. Alle sectoren moeten een bijdrage leveren: industrie, elektriciteitssector, mobiliteit, landbouw, gebouwde omgeving en landgebruik. Er worden geen specifieke sectorale subdoelen genoemd in het voorstel zelf, maar de uitwerking volgt in de beleidsarchitectuur na 2030.

Belangrijkste instrumenten en beleidslijnen:

• Volledige uitvoering van het ‘Fit for 55’-pakket: De wetgeving voor 2030 is het fundament.
• Alle CO₂-arme technologieën zijn welkom: Hernieuwbare energie, kernenergie, CCS/CCU, energie-efficiëntie, elektrificatie, opslag, en nieuwe technieken zoals directe luchtvangst en biogene CO₂-opslag.
• Gebruik van internationale credits: Vanaf 2036 mag maximaal 3% van de emissiereductie via internationale emissiecredits (artikel 6 van het Parijs Akkoord) worden gerealiseerd, mits aan strenge voorwaarden is voldaan.
• Permanente koolstofverwijdering: Restemissies uit moeilijk te decarboniseren sectoren kunnen vanaf 2026 worden gecompenseerd via permanente koolstofverwijderingstechnologieën zoals DACCS en Bio-CCS. De Commissie wil deze technieken integreren in het Europese emissiehandelssysteem (ETS).
• Steun aan innovatie en industrie: Via de Clean Industrial Deal, nieuwe staatssteunkaders, en een pilot voor de Industrial Decarbonisation Bank (met €1 miljard aan startbudget voor industriële decarbonisatie).
• Sociaal beleid: Het Sociaal Klimaatfonds (€86,7 miljard vanaf 2026) ondersteunt kwetsbare huishoudens en MKB in de energietransitie.

Flexibiliteit en rechtvaardigheid

Het voorstel benadrukt het belang van een just transition: flexibiliteit voor lidstaten en specifieke aandacht voor kwetsbare regio’s, industrieën en bevolkingsgroepen. Beleid moet rekening houden met nationale omstandigheden, eerlijkheid en solidariteit.

4. Gevolgen en uitdagingen – focus op Nederland en Europa

Kansen

• Voor Nederland als innovatieland: Nederland heeft een relatief sterke positie in wind op zee, elektrochemie, circulaire economie en waterstof. Het nieuwe EU-doel biedt kansen voor groene groei, innovatie, en internationale samenwerking.
• Bedrijven en industrie: Nederlandse industrieën die vroeg inzetten op decarbonisatie kunnen profiteren van koplopersvoordeel, toegang tot EU-subsidies en nieuwe markten.
• Burgers: Energiebesparing en verduurzaming maken huishoudens minder afhankelijk van fossiele brandstoffen en schommelende energieprijzen.

Uitdagingen

• Verduurzaming van de industrie: Nederland heeft een grote energie-intensieve industrie (chemie, staal, raffinage, voeding). Zij moeten snel vergroenen, met forse investeringen in elektrificatie, CCS, waterstof en circulaire processen.
• Netinfrastructuur: Het elektriciteitsnet staat onder druk door snelle groei van hernieuwbare energie. Versnellen van netuitbreiding en opslagcapaciteit is essentieel.
• Betaalbaarheid en sociale rechtvaardigheid: Energietransitie kost geld, en niet iedereen kan even snel meekomen. Flankerend beleid is noodzakelijk om energiearmoede te voorkomen.
• Ruimtelijke impact: Windparken, zonnevelden, CO₂-opslag, infrastructuur voor waterstof en elektrificatie leggen druk op de ruimte. Regionale afstemming en draagvlak worden steeds belangrijker.
• Politiek draagvlak: Ambitieuze doelen vragen om lange adem, politieke stabiliteit en breed maatschappelijk draagvlak – zeker als de kosten toenemen of beleid ingrijpend is.

5. Wat zijn de vervolgstappen en discussiepunten?

Volgende stappen

• Formele besluitvorming: Het voorstel van de Commissie moet worden goedgekeurd door het Europees Parlement en de Raad. Verwachting is dat dit na onderhandelingen in 2025-2026 wordt vastgelegd.
• Uitwerking beleidsarchitectuur na 2030: Concrete uitwerking van sectorale doelen, instrumenten en steunmaatregelen volgt later, met betrokkenheid van alle relevante stakeholders.
• Rapportage en bijsturing: Jaarlijkse voortgangsrapportages, met ruimte voor beleidsbijstelling indien nodig.
• Nieuwe wetgeving: De aangekondigde Industrial Carbon Management Strategy zal richting geven aan toekomstige investeringen in koolstofverwijdering en infrastructuur.

Stakeholderperspectieven

• Groene ngo’s juichen het voorstel toe, maar waarschuwen dat snelle implementatie noodzakelijk is om het koolstofbudget niet te overschrijden.
• Industriële belangengroepen zijn in principe positief, maar wijzen op de noodzaak van investeringszekerheid, ondersteuning voor technologieontwikkeling en een gelijk speelveld om concurrentie met andere werelddelen te kunnen volhouden.